Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) bu ərəfədə Qazaxıstanda keçirilən Zirvə toplantısında, Özbəkistan TDT üzv ölkələri türk dünyası üçün xartiya hazırlamağa çağırdı.
Bunu Özbəkistan Prezidenti Şövkət Mirziyayev TDT-nin Astanada keçirilən sammitində deyib: “Əsas məqsədimiz bütün maneələri birgə və səmərəli şəkildə dəf etmək üçün təşkilat daxilində qarşılıqlı hörmət, etimad və açıqlıq prinsiplərini gücləndirməkdir. Bu baxımdan türk xalqlarının birliyini, ulu keçmişini, zəngin mədəniyyətini, qədim dəyərlərini əks etdirən türk dünyasının xartiyasının hazırlanmasını zəruri hesab edirəm. Təklif edirəm ki, bu nadir simvolik ensiklopediya aparıcı alim və mütəxəssislərinin iştirakı ilə hazırlansın”, – Mirziyayev bildirib.
Bəs Türk dövlətləri xartiyası nədir, bu nəyə görə lazımdır? Məqalədə bu suala cavab verməyə cəhd edəcəyik.
Ümumən, xartiya – beynəlxalq hüquqda yazılı formada bağlanmış hüquqi aktdır (beynəlxalq müqavilə və ya saziş). Belə bir xartiyanın TDT üzvləri tərəfindən hazırlanması və pralktik fəaliyyətdə rəhbər tutulması türk dünyasının inteqrasiyasını sürətləndirə bilər.
“Türk Dünyası Xartiyası” nədir?
“Türk Dünyası Xartiyası” türk dövlətləri arasında ortaq strateji, mədəni, siyasi, elmi və sivilizasion prinsipləri müəyyən edən konseptual çərçivə sənədidir. Bu sənəd mahiyyət etibarilə türk dünyasının uzunmüddətli inkişaf fəlsəfəsini, inteqrasiya modelini və ortaq gələcək vizyonunu formalaşdıran əsas ideoloji-strateji platforma rolunu oynaya bilər.
Başqa sözlə, Türk Dünyası Xartiyası ortaq dəyərləri, inteqrasiya prinsiplərini, əməkdaşlıq mexanizmlərini, strateji məqsədləri, rəqəmsal və intellektual gələcək modelini müəyyən edən “yol xəritəsi”dir. Bu model müəyyən mənada Avropa İttifaqı Maastrixt müqaviləsinin və ya Boloniya Prosesinin oynadığı rola bənzər funksiyanı türk dünyası üçün yerinə yetirə bilər.
Türk Dünyası Xartiyası nələri əks etdirə bilər?
- Ortaq sivilizasiya və identiklik prinsipi
Xartiyanın əsas ideoloji bazası ortaq tarixi-mədəni yaddaşdır. Burada aşağıdakı məsələlər əks oluna bilər: ortaq tarix və mədəni irs, türk dillərinin qorunması, ortaq humanitar məkan, ortaq informasiya və media siyasəti, sivilizasiya kimliyi anlayışı. Əsas məqsəd siyasi birlikdən əvvəl ortaq şüur və intellektual məkan yaratmaqdır.
- Təhsil və elm inteqrasiyası
Xartiyada ortaq təhsil sisteminin qurulması əsas istiqamətlərdən biri ola bilər. Buraya daxil ola bilər: Türk ali təhsil məkanı, ortaq kredit sistemi, diplomların qarşılıqlı tanınması, ortaq universitet şəbəkəsi, “Turan Erasmus” proqramı, ortaq elmi və innovasiya fondları daxil edilə bilər. Bu model türk dünyasında vahid insan kapitalı bazası yarada bilər.
- Rəqəmsal suverenlik və süni intellekt
XXI əsrdə əsas məsələ yalnız iqtisadi inteqrasiya deyil, rəqəmsal müstəqillikdir. Xartiyada aşağıdakı istiqamətlər yer ala bilər: ortaq data infrastrukturu, türk dillərində böyük dil modelləri, Türk LLM sistemləri, regional bulud texnologiyaları, kibertəhlükəsizlik əməkdaşlığı, rəqəmsal hüquq və etik prinsiplər. Bu artıq texnologiya məsələsi deyil, sivilizasiya təhlükəsizliyi məsələsidir.
- İqtisadi və texnoloji inteqrasiya
Xartiya iqtisadi əməkdaşlığı da yeni mərhələyə keçirə bilər. Buraya rəqəmsal ticarət zonası, startap ekosistemi, texnologiya parkları, innovasiya fondları, yaşıl enerji və yüksək texnologiyalar üzrə ortaq layihələr daxil ola bilər. Əsas məqsəd türk dünyasını xammal bazasından texnologiya istehsalçısı məkana çevirməkdir.
- Humanitar və mədəni siyasət
Türk dünyasının inteqrasiyası yalnız iqtisadiyyat üzərində qurula bilməz. Bu səbəbdən Xartiyada ortaq media platformaları, kino və rəqəmsal mədəniyyət layihələri, ortaq tarix və fəlsəfə tədqiqatları, türk dillərinin rəqəmsal qorunması, etik süni intellekt yanaşmaları, kimi istiqamətlər də əks oluna bilər.
- Geosiyasi və strateji əməkdaşlıq
Xartiya həmçinin regional təhlükəsizlik əməkdaşlığı, enerji və logistika koordinasiyası, kibertəhlükəsizlik sistemi, strateji kommunikasiya mexanizmləri kimi məsələləri də ehtiva edə bilər. Lakin əsas fərq odur ki, bu model yalnız hərbi və siyasi blok deyil, intellektual-sivilizasion birlik kimi formalaşa bilər.
- Gələcəyin insan kapitalı modeli
Xartiyanın əsas məqsədlərindən biri yeni nəsil insan kapitalı yaratmaq ola bilər. Bu model çoxdilli, rəqəmsal bacarıqlı, süni intellektlə işləyə bilən, qlobal rəqabət qabiliyyətli, mədəni identikliyini qoruyan insan modeli üzərində qurula bilər.
Türk Dünyası Xartiyasının strateji əhəmiyyəti
Əgər belə bir sənəd real institusional mexanizmlərlə dəstəklənsə, türk dünyasında vahid intellektual məkan, ortaq rəqəmsal ekosistem, universitet və elmi şəbəkələr, regional innovasiya sistemi, qlobal rəqabət qabiliyyətli insan kapitalı, yeni geosiyasi və texnoloji güc mərkəzi kimi nəticələr yarana bilər.
Belə bir Xartiyanın qarşısında müəyyən risklər də mövcuddur. Xartiyanın formal sənədə çevrilmək, siyasi koordinasiya zəifliyi, texnoloji asılılıq, universitet və dövlət sistemlərinin fərqli inkişaf səviyyəsi, ortaq strategiyanın gec formalaşması kimi risklər də realdır.
Ümumənisə Türk Dünyası Xartiyası sadəcə siyasi sənəd deyil, o ortaq gələcək modeli, rəqəmsal sivilizasiya konsepsiyası, intellektual inteqrasiya platforması, strateji inkişaf xəritəsi kimi çıxış edə bilər.
XXI əsrdə artıq sərhədləri yalnız coğrafiya deyil, data, alqoritm, universitet və platformalar müəyyən edir. Buna görə də türk dünyasının gələcəyi yalnız iqtisadi əməkdaşlıqdan deyil, ortaq şüur və ortaq bilik məkanı yaratmaqdan asılı olacaqdır. XXI əsrin getdikcə mürəkkəbləşən geosiyasəti TDT-nın daha dinamik, səmərəli fəaliyyətini tələb edir, bu türk dünyasının təhlükəsizliyinin əsasıdır. Gələcəkdə TDT üzv ölkələrin birgə hazırlayacağı “Türk Dünyası Xartiyası” bu yöndə mühüm bir strateji sənəd ola bilər.
İlham Əhmədov
İNFOAZ.MEDİA
