Bu ərəfədə keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) “Süni intellekt və rəqəmsal inkişaf” mövzusunda sammiti formal texnologiya tədbiri deyildi. Bu sammit Türk dünyasının yeni geosiyasi dövrdə öz yerini müəyyənləşdirmək cəhdidir. Bu türk rəqəmsal sivilizasiyası yaradılmasının start mərhələsidir. “Süni intellekt və rəqəmsal inkişaf” sammiti “Vahid türk rəqəmsal məkanı”nın yaradılmasına ciddi təkan verəcəkdir. Lakin bu proseslərin sinxronlaşması üçün TDT təhsil sisteminin inteqrasiyasına ehtiyac var. Bu inteqrsiya vahid informasiya-təhsil məkanı vasitəsi ilə mümkündür. Bu istiqamətdə hələ çox işlər görülməlidir.
Vahid informasiya-təhsil məkanı — müxtəlif ölkələrin və ya qurumların ortaq rəqəmsal platformalar, məlumat bazaları, təhsil standartları və elmi resurslar üzərində birləşdiyi inteqrasiya olunmuş təhsil-ekosistemidir. Bu modeldə universitetlər, müəllimlər, tələbələr, tədqiqatçılar vahid informasiya şəbəkəsində qarşılıqlı fəaliyyət göstərir, bilik və resurs mübadiləsi aparırlar.
Yeni dövrün çağırışı. XXI əsrdə güc anlayışı dəyişir. Ərazi, neft, qaz və hərbi potensial qədər artıq informasiya, bilik, süni intellekt, rəqəmsal platformalar və insan kapitalı da strateji güc mənbəyinə çevrilir. Bu şəraitdə türk dünyasının əsas məsələlərindən biri yalnız mədəni yaxınlıq və siyasi əməkdaşlıq deyil, ortaq rəqəmsal-bilik sivilizasiyasının qurulmasıdır. Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsində iqtisadi, siyasi və nəqliyyat inteqrasiyası müəyyən səviyyədə inkişaf etsə də, ən mühüm istiqamət — vahid informasiya və təhsil məkanının yaradılması hələ tam formalaşmayıb. Halbuki uzunmüddətli inteqrasiyanın əsası ortaq şüur, ortaq bilik sistemi və ortaq intellektual platformadır. Bu səbəbdən türk dünyasının qarşısında duran strateji vəzifə vahid rəqəmsal təhsil ekosistemi yaratmaq, ortaq elmi-bilik məkanı formalaşdırmaq, süni intellekt əsaslı təhsil platformaları qurmaq, türk dilləri arasında rəqəmsal körpü yaratmaq, qlobal informasiya asılılığını azaltmaqdır.
I. Vahid informasiya-təhsil məkanının (VİTM) fəlsəfi əsasları
1. Təhsil artıq bina deyil, platformadır. Ənənəvi modeldə təhsil universitet binasına bağlı idi. Yeni dövrdə isə universitet platformaya, müəllim mentor və kuratora, kitab dinamik rəqəmsal kontentə, auditoriya qlobal şəbəkəyə çevrilir. Türk dünyası bu transformasiyanı gecikdirərsə, qlobal platformaların yalnız istehlakçısı olacaq.
2. Dil yalnız mədəniyyət deyil, rəqəmsal infrastrukturdur. Əgər türk dilləri süni intellekt modellərində, rəqəmsal platformalarda, elmi verilənlər bazalarında, təhsil kontentində kifayət qədər təmsil olunmasa, gələcəkdə intellektual asılılıq yaranacaq. Deməli, türk dillərinin rəqəmsallaşdırılması, NLP sistemlərinə inteqrasiyası, ortaq terminologiya bazası, tərcümə mühərrikləri, akademik korpusları yaradılmalıdır.
3. Türk dünyası “bazar” yox, “bilik sivilizasiyası” qurmalıdır. Sadəcə iqtisadi inteqrasiya yetərli deyil. Güclü sivilizasiya ortaq düşüncə, ortaq elm, ortaq təhsil, ortaq informasiya sistemləri ilə yaranır. Tarix göstərir ki, Avropa Birliyi Bolonya sistemi qurdu, Çin milli rəqəmsal təhsil ekosistemi yaratdı, ABŞ universitet-platforma hegemoniyası qurdu. Türk dünyası isə ortaq təhsil platforması, ortaq rəqəmsal universitet, ortaq Sİ təhsil infrastrukturu yaratmalıdır.
II. Vahid informasiya-təhsil məkanının əsas məqsədləri
Strateji məqsədlər
1. Ortaq intellektual məkan yaratmaq. Türk ölkələrinin alimləri, müəllimləri, tələbələri və tədqiqatçıları vahid rəqəmsal ekosistemdə fəaliyyət göstərməlidir.
2. İnsan kapitalını birləşdirmək. Türk dünyasında milyonlarla gənc, minlərlə alim, böyük demoqrafik potensial mövcuddur. Lakin bu resurs parçalanmış vəziyyətdədir.
3. Qlobal platforma asılılığını azaltmaq. Hazırda təhsil Coursera, Udemy, YouTube, Google, OpenAI kimi qlobal platformaların nəzarətindədir. Türk dünyası öz SI təhsil platformalarını, məzmun bazalarını, akademik bulud sistemlərini yaratmalıdır.
4. Türk dillərini rəqəmsal gələcəyə hazırlamaq. Əgər türk dilləri Sİ sistemlərində zəif təmsil olunarsa, gələcək texnoloji nəsillər ana dilində düşünməyəcək, elmi bilik başqa dillərə transfer olunacaq, mədəni asılılıq dərinləşəcək.
III. Struktur model
1. Türk dünyası rəqəmsal təhsil platforması. Bu platform Coursera, edX, Khan Academy, FutureLearn tipli sistemlərin türk dünyası modeli ola bilər. Platformanın əsas funksiyaları onlayn kurslar, mikrosertifikatlar, ortaq diplom proqramları, Sİ əsaslı fərdiləşdirilmiş təhsil, virtual laboratoriyalar, rəqəmsal kitabxana, müəllim şəbəkəsi, tələbə mobilliyi.
2. Türk dünyası açıq universiteti (TDAU). Açıq universitet — yaş, məkan və ənənəvi qəbul məhdudiyyətlərini minimuma endirərək hamı üçün əlçatan təhsil təqdim edən universitet modelidir. Bu tip universitetlər əsasən distant təhsil, onlayn platformalar, rəqəmsal kurslar, çevik öyrənmə əsasında fəaliyyət göstərir və insanlara işləyə-işləyə təhsil alma imkanı yaradır. Açıq universitet fiziki deyil, şəbəkə universiteti modelində qurulmalıdır. İştirakçılar Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Türkmənistan, Şimali Kipr və digər türk topluluqları ola bilər. TDAU xüsusiyyətləri çoxdilli sistem, Sİ dəstəkli tədris, kredit transferi, ortaq diplom, virtual professor sistemi.
3. Ortaq akademik bulud sistemi. Türk dünyası üçün elmi məqalə bazası, dissertasiya arxivi, açıq məlumat bazası, Sİ üçün verilənlər infrastrukturu yaradılmalıdır. Bu sistem elmi təcridi azaldacaq, elmi əməkdaşlığı artıracaq, regional innovasiya ekosistemi formalaşdıracaq.
4. Türk Sİ dil platforması. Ən strateji layihələrdən biri budur. Buraya böyük dil modelləri, avtomatik tərcümə, nitq tanıma, akademik terminologiya bazası, türk dillərinin semantik xəritəsi daxildir. Bu layihə olmadan türk dillərinin rəqəmsal gələcəyi risk altındadır.
IV. Prioritet istiqamətlər
1. Süni intellekt təhsili. Türk dünyası Sİ istifadəçisi deyil, Sİ istehsalçısı olmalıdır. Bunun üçün məktəbdən Sİ savadlılığı, müəllim hazırlığı, Sİ mühəndisliyi proqramları, ortaq Sİ laboratoriyaları yaradılmalıdır.
2. STEM və yüksək texnologiyalar. Əsas prioritetlər süni intellekt, kvant texnologiyaları, kibertəhlükəsizlik, biotexnologiya, robototexnika, data science, yarımkeçirici texnologiyalar olmalıdır.
3. Humanitar-intellektual inteqrasiya. Yalnız texnologiya kifayət deyil. Türk dünyası fəlsəfə, tarix, dilçilik, mədəniyyət, etik Sİ, sivilizasiya araşdırmaları sahəsində də ortaq məktəblər yaratmalıdır.
V. İdarəetmə modeli
Türk dünyası təhsil və informasiya şurası. Bu qurum strategiyanı koordinasiya etməli, standartları müəyyən etməli, ortaq akkreditasiya sistemi yaratmalı, rəqəmsal təhlükəsizliyi təmin etməlidir.
Ortaq akkreditasiya sistemi. Türk dünyasında diplomların qarşılıqlı tanınması, ortaq kredit sistemi, ortaq keyfiyyət standartları qurulmalıdır.
VI. Risklər və problemlər
1. Bürokratik düşüncə. Ən böyük təhlükə layihənin formal, protokol xarakterli, real nəticəsiz qalmasıdır.
2. Texnoloji asılılıq. Əgər platformalar xarici serverlərdə, xarici Sİ sistemlərində, xarici bulud infrastrukturlarında qurularsa, suverenlik mümkün olmayacaq.
3. Kadr problemi. Əsas problem Sİ mühəndisləri, rəqəmsal pedaqoqlar, platforma memarları, təhsil texnoloqları çatışmazlığıdır.
Türk dünyasının gələcəyi yalnız ortaq tarixdə deyil, ortaq iqtisadiyyatda deyil, ortaq emosional şüarda da deyil. Əsas məsələ ortaq rəqəmsal-intellektual sivilizasiya qurmaqdır. Əgər türk dünyası vahid informasiya məkanı, ortaq Sİ platforması, ortaq təhsil sistemi, ortaq elmi şəbəkə yarada bilsə, XXI əsrdə yeni sivilizasiya mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər. Əks halda türk dövlətləri qlobal platformaların istehlakçısı, texnoloji periferiyası, informasiya koloniyası riski ilə üzləşəcək.
Yeni dövrün sosial- iqtisadi siyasəti belədir: “Kim bilik platformasına sahibdirsə, gələcəyin şüuruna da o nəzarət edir.” Türk dünyasının əsas strateji hədəfi “ortaq şüur məkanı” yaratmaq olmalıdır.
İlham Əhmədov
İNFOAZ.MEDİA
